بیت الحکمه؛ نخستین دانشگاه اسلامی

به گزارش خبرنگار مهر، بیت الحکمه در بغداد، ابتدا به عنوان کتابخانه مورد استفاده علما و مترجمان قرار گرفت اما پس از پیشرفت و توسعه آن تبدیل به مرکزی برای فراگیری دانش شد و به عنوان اولین دانشگاه اسلامی به علت غنای کتب موجود در این کتابخانه مورد استقبال دانشجویان و محققان قرار گرفت، به طوری که خوارزمی خود در این دانشگاه اسلامی به تحصیل پرداخت و در زمینه ستاره شناسی و جغرافیا به تبحر خاصی دست یافت.

تاریخ ساخت بیت الحکمه

آراء و نظرات مختلفی درباره تأسیس بیت الحکمه وجود دارد برخی آن را به خلیفه ابوجعفر منصور در سالهای ( 136 تا 158هجری )، به علت اهتمام منصور به علم و علما و اولین کسی که مسلمانان را به فراگیری علم و دانش مختلف ترغیب کرد، نسبت داده اند و معتقدند که او علما را به ترجمه کتابهای فارسی، یونانی و هندی به زبان عربی تشویق کرد.

از کتابهایی که در این دوران ترجمه شده " سند هند" است که درباره ریاضیات بوده و محمد بن ابراهیم فزاری از زبان هندی به عربی ترجمه کرده است. همچنین کتابهای اقلیدس و بطلمیوس و کتبی درباره تاریخ، ادبیات و حدیت نیز در خزانه قصر مورد توجه قرار گرفت که اساس و پایه ای شد تا کتابخانه بیت الحکمه راه اندازی شود . با این توضیحات ریشه تاریخی بیت الحکمه به زمان خلیفه منصور باز می گردد.

اما برخی دیگر گفته اند که زمان تأسیس بیت الحکمه به دوران خلیفه هارون الرشید سالهای ( 170 تا 193 هجری) که زمان شکوفایی تمدن و علم بوده است برمی گردد. به ویژه اینکه جنبشهای ترجمه و تألیف افزایش یافته و هدف از آنها غنای فکر عربی و افزایش علوم و معارف مختلف بوده است. از این رو هارون الرشید به کتابهای مختلف اهتمام  ورزید و هنگام سیطره ارتش خود بر عموریه و آنکارا دستور جمع آوری کتابها را صادر کرد و گروهی از علما را به منظور بررسی این کتابخانه ها و آوردن کتابهای نادر و نفیس ترغیب کرد. از این رو در پی جمع آوری کتاب از دوران منصور و پسرش خلیفه مهدی خزانه ای برای حفظ کتابها تأسیس شد.

نظر گروهی دیگر بر این است که خلیفه مأمون در سالهای ( 198 تا 217 هجری) بیت الحکمه را تأسیس کرد. شرق شناس بریتانیایی به نام " دیلاس اولیری" گفت: "خلیفه مأمون مدرسه ای تأسیس کرد که نام آن را بیت الحکمه نامید و در آن آموزشگاههایی برای ترجمه کتابهای علمای یونان قرار داد ".

اما می توان گفت که بیت الحکمه قبل از مأمون وجود داشت و در روزگار مأمون به شکوفایی رسید و علما را به تألیف و بررسی و مناظره تشویق کرد . بیشتر خلفای بنی عباس به فرهنگ توجه کرده و به علم و علما اهتمام می ورزیدند. از این رو وی کار پدرش رشید را در ساخت بیت الحکمه و آوردن کتاب از کشورهای مختلف کامل کرد.

مکان بیت الحکمه

بیت الحکمه در ابتدای امر در عصر رشید جزئی از قصر خلیفه بود و ساختمان مستقلی بود که به قصر خلیفه در خارج از آن ملحق بود. هنگامی که در زمان مأمون تعداد کتابهای ترجمه و تألیف شده افزایش یافت، ساخت ساختمان بزرگی که در آن تعدادی سالن و اتاقهای مخصوص برای مترجمان، مؤلفان و محققان داشته باشد، ضروری بود. از این رو بیت الحکمه در دو طبقه با بخشهای مختلف تأسیس شد.

این ساختمان دو طبقه در طبقه اول شامل سالنی مخصوص خزانه های کتاب و انواع ترجمه، نسخه های تألیف و تحقیق در زمینه های مختلف معرفتی، علوم و ادبیات بود. اما طبقه دوم ویژه مؤلفان، مترجمان، محققان و کارمندان بود.

در این کتابخانه کتابهای ترجمه شده، تألیفی، خطی، کتابهای یونانی، ایرانی، هندی نگهداری می شد. این ساختمان بزرگ تعداد زیادی از سالنها و اتاقها را به این کتابخانه ضمیمه کرد و هر بخش را به شکل مجموعه ای علمی که به هر یک از علوم خاص اختصاص دارد، تقسیم بندی کرد. این کتابها به صورت فهرست وار بوده که به طور مثال نحو جز کتابهای جدید بوده که از نظر تنظیم فهرست، عنوان مؤلف و کتابها به خوبی و وضوح مشخص بود. از این رو کتابهایی با موضوع واحد در یک مکان جمع می شد و در مجاورت آن کتابهایی مستند که با موضوع ارتباط داشت قرار گرفته بود تا دستیابی به کتاب برای خواننده آسان باشد.  

در بیت الحکمه اتاقهایی قرار داشت که در بخشی از آن کتابها را به امانت می دادند و به ازای ارزش کتاب و جهت حفظ کتاب، هزینه ای دریافت می کردند.  اتاقی دیگر مخصوص ترجمه و تألیف بود که پس از ترجمه و تألیف نسخه های خطی از آن به کتابخانه های خارج از بغداد مانند بیت الحکمه تونس و یا دار الحکمه قاهره توزیع می شد.

همچنین در این کتابخانه ها نقشه های جغرافیایی و تصاویر فلکی قرار داشت که جغرافیدانان از آن بهره مند می شدند . یکی از این تصاویر و نقشه ها توسط علمای هارون الرشید ترسیم شد که دریاها، کوهها، صحراهها و مناطق مختلف را به خوبی بر روی نقشه آورد.  خلفای عباسی به ترجمه آثار گذشته بسیار توجه می کردند و کتابهای بسیاری در این دوران به زبان عربی بازگردانده شد. هر یک از کتابها از زبانهای یونانی، هندی، سریانی و فارسی به عربی ترجمه می شدند . ادارات بر اساس موضوعات تقسیم شده بودند. اداره علوم ریاضی، هندسه و موسیقی که ابو جعفر محمد بن موسی بن شاکر و برادرش مسئول آن بود یا اداره نجوم و فلسفه که ابویوسف یعقوب کندی و عمربن فرخان طبری مسئول آن بودند.

این کتابخانه علاوه بر ترجمه و تألیف، علما و استادان در آن به تحصیل در زمینه علوم فلسفه، پزشکی، نجوم، ریاضیات، علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا و موسیقی بر اساس شیوه تحصیل متداول می پرداختند. از این رو دانشجویان بسیاری به تحقیق و تحصیل در آن گرد آمدند که اینک از آن به عنوان اولین دانشگاه اسلامی یاد می شود. همچنین در مجالس و مناظره های علمی علما، ادبا و فلاسفه آزادانه به ارائه آرا و اندیشه های خود می پرداختند.

در این دوران بیت الحکمه حدود 65 مترجم داشت که کتابهای ترجمه شده آنها به 632 کتاب رسید. از برجسته ترین آنها می توان به عبدالله بن مقفع فارسی که به دو زبان فارسی و عربی تسلط داشت اشاره کرد که کتاب کلیله و دمنه و کتاب مزدک را ترجمه کرد . محمد بن موسی خوارزمی نیز جزء کسانی بود که در زمینه علوم جغرافیا و فلک مسلط بود و در رصد خانه بیت الحکمه فعالیت می کرد و علم جبر و مثلثات را پایه گذاری کرد.  

تأثیر بیت الحکمه در جهان اسلام

بیت الحکمه شهرت بسیاری در جهان اسلام دارد، زیرا نخستین کتابخانه علمی است که در آن علما، مترجمان و محققان با تشویق خلفا گردهم آمدند و بسیار برجسته شد .

تأسیس بیت الحکمه منجر شد تحولات فکری و علمی در همه بخشهای جهان اسلام ایجاد شد که از جمله آن کتابخانه ای بود که ابراهیم بن احمد اغلبی در رقاده مصر به علت علاقه به علما، حمایت از آنها و اهتمام به علما آن را بنا کرد تا به واسطه آن رقاده را به سطح بغداد و سامرا برساند. از این رو دستنوشته های نفیسی به آنجا آورد. علما و مترجمان را تشویق کرد تا به تألیف و ترجمه و فعالیت در علوم مختلف اقدام کنند.

از این رو نقش بزرگی در انتقال علما و دانش آموزان در همه جهان مراکش و اندلس داشت و علم و تفکر را اشاعه داد.

دارالحکمه اندلس توسط خلیفه اموی در اندلس در سال ( 350- 366 هجری) تأسیس شد که به جمع آوری کتاب از نقاط مختلف پرداخت . در آن زمان قرطبه ( کوردوبا) یکی از مهمترین مراکز تمدن انسانی شناخته شد که توسعه و شکوفایی در همه زمینه های علم، هنر و عمران ممتاز بود. تعداد کتابهای این کتابخانه به 400 هزار جلد کتاب رسید که توسط کارشناسان و گروههایی از همه نقاط دنیا جمع آوری شد بود. 

پایان فعالیت در بیت الحکمه

بیت الحکمه بغداد در سال 656 هجری ( 1258 میلادی) دستخوش حمله مغول شد و او خزائن بیت الحکمه را بیهوده می شمرد و آن را به آتش کشید و برخی از کتابها را به رود دجله انداخت. گفته می شود به جای استفاده از خاک، از کتابها برای اسبها اصطبلی  ساخت. 

از سوی دیگر هولاکوخان نیز همه کتابهایی که علما و ادبای مسلمان و غیر مسلمان به تشویق خلیفه ترجمه و تألیف کرده بودند را نابود کرد.

اما همین تألیفات و ترجمه های به جا مانده به اشاعه فرهنگ میان گروههای مسلمان و غیر مسلمانان منجر شد که میراث بیت الحکمه برای همه مردم جهان بود و ارمغانی از میراث و تمدن را ارائه کرد، از این رو می توان گفت که غرب تنها از طریق مسلمانان می تواند به تمدن قدیمی و کهن انسانی دست یابد .