حضرت زینب(س) و مسئولیتی که عاشورا را جاودانه کرد

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: زینب بنت علی(س)، دختر امام علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س)، در واقعه کربلا و حوادث پس از آن، به عنوان چهره محوری در حفظ و انتقال پیام قیام عاشورا شناخته می‌شود؛ نقشی که بدون آن، بسیاری از ابعاد این واقعه در تاریخ ثبت نمی‌شد.

حضرت زینب(س) بنا بر منابع تاریخی، در سال پنجم یا ششم هجری قمری در مدینه متولد شد. او در خاندان پیامبر اسلام(ص) رشد یافت؛ خاندانی که در آن، علم، عبادت و مسئولیت اجتماعی به‌صورت توأمان معنا می‌یافت. نام‌گذاری حضرت زینب(س)، بنا بر نقل‌های تاریخی، به دستور پیامبر اسلام(ص) و با الهام الهی صورت گرفت. در منابع روایی آمده است که پیامبر(ص) هنگام نام‌گذاری او، به آینده دشوار این دختر اشاره کرده و جایگاه خاص او را در امت اسلامی یادآور شده است.

واژه «زینب» در لغت، به معانی «درخت خوش‌منظر و خوشبو» و «زینت پدر» آمده و همین معنا در توصیف شخصیت اجتماعی و خانوادگی او در منابع شیعه مورد توجه قرار گرفته است.

واقعه کربلا؛ نقطه عطف زندگی حضرت زینب(س)

مهم‌ترین حادثه دوران زندگی حضرت زینب(س)، بی‌تردید واقعه کربلاست. او در سال ۶۱ هجری قمری، به همراه امام حسین(ع) و دیگر اعضای خاندان پیامبر(ص)، راهی کربلا شد و شاهد شهادت برادر، فرزندان، برادرزادگان و یاران نزدیک خود بود. در این واقعه، دو تن از فرزندان حضرت زینب، عون و محمد، نیز به شهادت رسیدند.
با شهادت امام حسین(ع) در روز عاشورا، مرحله‌ای تازه از مسئولیت حضرت زینب(س) آغاز شد؛ مرحله‌ای که از آن به عنوان «دوران پس از عاشورا» یاد می‌شود و نقش حضرت زینب در آن، تعیین‌کننده توصیف شده است.

سرپرستی بازماندگان و حفاظت از امام سجاد(ع)

پس از عاشورا، کاروان بازماندگان کربلا به اسارت درآمد. در این مقطع، سرپرستی کاروان اسیران، عملاً برعهده حضرت زینب(س) قرار گرفت. منابع تاریخی تأکید دارند که او در این مسیر، هم مسئولیت نگهداری از زنان و کودکان را برعهده داشت و هم از امام سجاد(ع)، به عنوان امام زمان خویش، محافظت می‌کرد.

در جریان انتقال اسرا به کوفه و شام، حضرت زینب(س) در چندین موضع حساس، با موضع‌گیری‌های قاطع خود، مانع از تعرض بیشتر به امام سجاد(ع) شد؛ از جمله در دارالاماره کوفه، زمانی که عبیدالله بن زیاد تصمیم به قتل امام سجاد(ع) گرفت و حضرت زینب(س) با صراحت اعلام کرد که در صورت اجرای این تصمیم، باید او را نیز به قتل برسانند.

ورود به کوفه و نخستین خطبه روشنگرانه

کاروان اسیران کربلا پس از عاشورا وارد کوفه شد؛ شهری که پیش‌تر با دعوت از امام حسین(ع)، زمینه حضور او را فراهم کرده بود، اما در لحظه حساس، از یاری او خودداری کرد. بنا بر گزارش‌های تاریخی، حضرت زینب(س) هنگام ورود به کوفه، خطبه‌ای ایراد کرد که تأثیر عمیقی بر فضای عمومی شهر گذاشت.

حذیم بن شریک اسدی، از راویان این واقعه، خطبه حضرت زینب(س) را از نظر فصاحت و بلاغت، هم‌سنگ سخنان امام علی(ع) توصیف کرده است. در این خطبه، حضرت زینب(س) با خطاب مستقیم به مردم کوفه، آنان را به‌سبب کوتاهی در یاری امام حسین(ع) مورد عتاب قرار داد و فضای احساسی شهر را به سمت اعتراض و ندامت سوق داد؛ به‌گونه‌ای که نیروهای حکومتی، برای جلوگیری از بروز شورش، اسرا را هرچه سریع‌تر به دارالاماره منتقل کردند.

مواجهه با عبیدالله بن زیاد در دارالاماره

در دارالاماره کوفه، عبیدالله بن زیاد، حاکم منصوب یزید، مجلسی عمومی برپا کرده بود. در این مجلس، سر بریده امام حسین(ع) در مقابل او قرار داشت و رفتار تحقیرآمیز ابن‌زیاد با این سر، واکنش حضرت زینب(س) را در پی داشت.

مناظره حضرت زینب(س) با عبیدالله بن زیاد، یکی از صریح‌ترین مواجهه‌های سیاسی پس از عاشورا به‌شمار می‌آید. او در پاسخ به سخنان تحقیرآمیز ابن‌زیاد، با استناد به منطق قرآنی و نگاه توحیدی، پیروزی ظاهری حکومت را بی‌اعتبار دانست و شهادت امام حسین(ع) را نشانه‌ای از سربلندی این خاندان معرفی کرد.

انتقال اسرا به شام

پس از وقایع کوفه، به دستور یزید بن معاویه، کاروان اسیران به شام منتقل شد. شام، به دلیل تبلیغات گسترده بنی‌امیه علیه خاندان امام علی(ع)، فضایی کاملاً متفاوت با کوفه داشت. گزارش‌ها حاکی از آن است که در زمان ورود اسرا، شهر آذین‌بندی شده و مردم، با تصور پیروزی حکومت، به استقبال آمده بودند.

با این حال، خطبه‌های حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در شام، این فضای تبلیغاتی را به‌طور کامل دگرگون کرد. سخنان آنان، که با معرفی جایگاه اهل‌بیت(ع) و تبیین واقعیت‌های عاشورا همراه بود، افکار عمومی شام را تحت‌تأثیر قرار داد و نگاه مردم را نسبت به حکومت یزید تغییر داد.

خطبه در مجلس یزید؛ نقطه اوج روشنگری

یکی از مهم‌ترین مقاطع زندگی حضرت زینب(س)، حضور او در مجلس یزید بن معاویه است. یزید در این مجلس، با خواندن اشعاری توهین‌آمیز و تأویل آیات قرآن به نفع خود، تلاش کرد پیروزی نظامی را نشانه حقانیت حکومتش جلوه دهد.

حضرت زینب(س) در پاسخ، خطبه‌ای ایراد کرد که در منابع تاریخی، به‌عنوان یکی از ماندگارترین متون خطابی شیعه ثبت شده است. او در این خطبه، ضمن معرفی جایگاه امام حسین(ع)، اعمال یزید را محکوم کرد و با زبانی استدلالی، مشروعیت اخلاقی و دینی حکومت اموی را زیر سؤال برد. این خطبه، به گفته مورخان، نقش مهمی در تزلزل موقعیت سیاسی یزید و شکل‌گیری نارضایتی عمومی در شام داشت.

روشنگری‌های حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع)، شادی پیروزی بنی‌امیه را به فضایی از تردید و اعتراض تبدیل کرد. منابع تاریخی گزارش می‌دهند که یزید، در پی این تحولات، ناچار به اظهار پشیمانی شد و مسئولیت قتل امام حسین(ع) را متوجه عبیدالله بن زیاد دانست. در ادامه، با درخواست اسیران، مراسم عزاداری برای امام حسین(ع) در شام برگزار شد؛ رخدادی که خود نشانه‌ای از تغییر فضای رسمی حکومت نسبت به واقعه کربلا به‌شمار می‌آید.

صبر، فصاحت و علم

حضرت زینب(س) به‌سبب سختی‌های فراوانی که در طول زندگی متحمل شد، به «ام‌المصائب» شهرت یافته است. «عقیله بنی‌هاشم» و «عالِمَه غیر معلَّمَه» از دیگر القاب اوست که در منابع شیعه آمده است. عالمان شیعه، حضرت زینب(س) را برخوردار از علم، فقاهت، فصاحت در سخن، عبادت مستمر و صبر جمیل دانسته‌اند. برخی از اندیشمندان شیعه، با توجه به این ویژگی‌ها، قائل به عصمت حضرت زینب(س) شده‌اند؛ هرچند این دیدگاه، اجماعی نیست.

بنا بر نظر مشهور، حضرت زینب(س) در ۱۵ رجب سال ۶۲ هجری قمری وفات یافته است. درباره محل دفن او، اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. مشهورترین دیدگاه، دفن او در دمشق و محل فعلی حرم حضرت زینب(س) است. در مقابل، برخی منابع به مصر یا قبرستان بقیع به‌عنوان محل دفن او اشاره کرده‌اند.

میراث حضرت زینب(س) در فرهنگ شیعه

حضرت زینب(س) در فرهنگ شیعه، جایگاهی ویژه دارد. سالروز ولادت و وفات او، در بسیاری از کشورهای اسلامی گرامی داشته می‌شود و نام او بر دختران بسیاری نهاده شده است. در ایران، روز ولادت حضرت زینب(س) به عنوان «روز پرستار» نام‌گذاری شده که ناظر به نقش حمایتی و مراقبتی او پس از واقعه کربلاست. همچنین، صدها اثر مکتوب به زبان‌های مختلف درباره زندگی و شخصیت حضرت زینب(س) منتشر شده است. بر اساس فهرست‌ها، بیش از ۳۳۴ کتاب به زبان‌هایی چون عربی، فارسی، اردو و انگلیسی درباره او تألیف شده که «الخصائص الزینبیه» نوشته سید نورالدین جزایری از جمله آثار شناخته‌شده در این حوزه است.

منبع:
«عقیله»/الهام امین/ انتشارات به‌نشر

«آفتاب در حجاب»/ سیدمهدی شجاعی/ انتشارات نیستان هنر