آیا «ریچارد داوکینز» توانست اندیشه خداباورانه از هستی را به چالش بکشد؟

به گزارش خبرگزاری مهر، کتاب الحاد تکاملی و خداباوری اثر امرالله قلی‌زاده توسط انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به زیور طبع آراسته شد.

ریچارد داوکینز (Clinton Richard Dawkins) زیست‌شناس و رفتارشناسی مشهور بریتانیایی است که در سال ۱۹۴۱ در نایروبی کنیا به دنیا آمده است. نظرات او در حوزه رفتارشناسی، علوم فرگشتی و تفسیر جدید نظریه داروین، موجب برجسته شدن نام وی در جامعه علمی شده است. او آثار متنوعی نظیر «سرگذشت شگفت‌انگیز حیات روی زمین»، «ژن خودخواه» و «ساعت‌ساز نابینا» را منتشر کرده است.

داوکینز از نوجوانی به نظریه داروین علاقه‌مند شد و به مرور زمان به این نتیجه رسید که وجود جهان به طراح و خالقی فراتر از قدرت طبیعت نیازی ندارد. او نظریه تکامل را پاسخ‌گوی سوال درباره ماهیت جهان و پدیده‌های آن می‌داند، و به همین دلیل رفته‌رفته به سمت یک الگوی جهانی بی‌خدایی گرایش پیدا کرد. او به بررسی خدا از منظر دینی نمی‌پردازد و معتقد است که پرسش‌های علمی باید پاسخ‌های علمی داشته باشند و جایگاهی برای آفرینش‌گرایی در علم وجود ندارد. داوکینز به تدریج از طرفداری بی‌خدایی حمایت کرد و این موضع هنوز هم پابرجاست. تلاش‌های او در راستای تبیین بی‌خدایی بر اساس علم، همواره مورد توجه مخاطبان و منتقدانش بوده است.

افکار و نظریات داوکینز به وضوح در آثارش به چشم می‌خورد. دو رویکرد اصلی او در تفسیر نو از نظریه تکامل داروین و تبیین این نظریه در علوم تجربی، بیشترین توجه را به خود جلب کرده است. در کتاب‌های «ژن خودخواه» و «ساعت‌ساز نابینا»، او به عدم وجود خدا اشاره می‌کند و مباحث مرتبط با وجود خدا را غیرعلمی و دینی می‌داند. بنابراین، نقدهای عمده‌ای که به نظریات داوکینز وارد می‌شود عموماً بر مبنای خداناباوری او است که از تفسیر نظریه داروین نتیجه‌گیری شده است.

به عنوان مثال، بین آرای داوکینز و منتقدانش مناقشه‌ای بر سر استدلال فرآیند انباشتی وجود دارد. داوکینز در این تعریف به این نکته اشاره می‌کند که اگر پیدایش اشکال پیچیده حیات را نتیجه‌ای از هزاران تغییر کوچک که هر یک از آنها تنها احتمال کمی دارند، در نظر بگیریم، آنگاه به تبیین درستی خواهیم رسید. او تأکید می‌کند که حیات تمامی موجودات از مجموعه‌ای از عناصر ساده آغاز شده و این عناصر از طریق راه‌های مختلف با هم ترکیب شده و به موجودات زنده‌ای که می‌شناسیم، تبدیل شده‌اند.

نقدهایی که به استدلال داوکینز وارد می‌شود، بطور خاص به این اشاره دارد که این استدلال خود نیازمند توضیح است و بدین معنا دچار دور می‌شود. به عنوان مثال، کیث وارد، فیلسوف خداباور انگلیسی، بر این باور است که استدلال داوکینز نمی‌تواند موجب رفع حیرت و شگفتی شود. او توضیح می‌دهد که پیدایش تصادفی و خود به خودی یک نتیجه پیچیده و مطلوب، سبب شگفتی ما می‌شود. با این حال، بر اساس استدلال داوکینز، شگفتی جای خود را به عوامل علمی می‌دهد و از این رو دیگر جای تعجب باقی نمی‌ماند.

از سویی دیگر، آلیسترمک‌گراث الهی‌دان ایرلندی‌الاصل و متخصص در رشته زیست‌شناسی مولکولی به مقابله با الحاد تکاملی برخاسته و با تألیف کتب متعدد، سعی در پاسخگویی به اشکالات داوکینز در زمینه الحاد تکاملی و رابطه میان علم و دین، داشته است.

نظریه تکامل همچنان مخالفان جدی در غرب داشته و اشکالاتی بدان وارد نموده‌اند، اما مسئله این است که این نظریه به مثابه یک پارادایمِ تفسیری اندیشه خداباورانه از عالم هستی را چگونه به چالش می‌کشد؟ آیا مک‌گراث به‌عنوان یک دانشمند خداباور توانسته است اشکالات الحادی داوکینز را پاسخ دهد؟

داوکینز در پاسخ این سوال که آیا همه انگاره‌ها ویروس‌های ذهن هستند تمایز مطلقی میان انگاره‌های علمی و عقلی که مبتنی بر دلیل هستند و مفاهیم غیر عقلانی مانند اعتقاد به خدا که جعلی و کاذب بوده، ترسیم می‌کند و صرفاً دسته دوم را «ویروس ذهن» می‌داند؛ اما به عقیده مک‌گراث سوال اساسی این است که چه کسی تصمیم می‌گیرد که چه انگاره‌ای عقلانی و علمی است؟

کتاب الحاد تکاملی و خداباوری اثر امرالله قلی‌زاد است که هر جلد با قیمت ۳۵۰.۰۰۰ تومان راهی بازار نشر شد.

علاقمندان جهت تهیه کتاب و یا اطلاعات تکمیلی می‌توانند به وبگاه رسمی سازمان انتشارات پژوهشگاه به نشانی: www.poiict.ir مراجعه کنند.